درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

چندی پیش در خبرها آمده بود که ازبرعلی حاجوی معروف به ریزعلی خواجوی درگذشته است؛ فردی که داستان تلاشش برای جلوگیری از برخورد قطار با تخته سنگ‌های فروافتاده از کوه با عنوان «دهقان فداکار» سال‌ها در کتاب فارسی سوم ابتدایی نقل می‌شد. شهرت وی موجب شد که خبر درگذشتش در رسانه‌ها بازتابی وسیع بیابد. در همان روزها عکسی در رسانه‌های اجتماعی همرسانی (به اشتراک گذاشته) می‌شد مبنی بر اینکه نشریه‌ای امریکایی تصویر روی جلد خود را به حضور نمادین سوپرمن بر مزار دهقان فداکار اختصاص داده است.

- اگر شما به هنگام وبگردی با این خبر و عنوان «ناراحتی سوپرمن از مرگ ریزعلی خواجوی» مواجه می‌شدید، بر روی آن کلیک می‌کردید؟ چرا؟
- چگونه از اینکه عنوان مذکور، تله کلیک محسوب می‌شود یا خیر؛ می‌توان مطمئن شد؟
- آیا این خبر را با دوستان خود در فضای سایبری همرسانی می‌کردید؟ چرا؟
- اگر مصمم به همرسانی این خبر بودید، آیا پیشتر نسبت به درستی سنجی آن اقدام می‌کردید؟
- آیا شناخت منبع خبر و اطمینان از آن برایتان مهم بود؟
- آیا واقعی یا جعلی بودن خبر برایتان اهمیت داشت و دارد؟ چرا؟

آنانی که به درستی‌ سنجی خبر مزبور مبادرت ورزیدند دریافتند که این خبر، جعلی و عکس واقعی مربوط به روی جلد ششمین کتاب از مجموعه کتاب‌های سوپرمن است. بدیهی است که خبر جعلی مذکور یکی از بی‌شمار اخبار جعلی است که در رسانه‌ها به ویژه رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی نشر و بازنشر می‌شوند.

امروزه به سبب تولید و انتشار اخبار جعلی، جوامع با سردرگمی، یأس، بی‌اعتمادی تدریجی یا حتی خطر بی‌تفاوتی مواجه‌اند. اخبار، مبنای آگاهی و شناخت از محیط اطراف محسوب می‌شود؛ بنابراین حق مخاطبان/کاربران است که از اخبار جهان و محیطی که در آن زندگی می‌کنند به درستی آگاه شوند و نیازهای خبری خود را همچون دیگر نیازهای طبیعی از منابع خبری مطمئن و بی‌طرف مطالبه و تأمین کنند.

جان نباشد جز خبر در آزمون / هر که را افزون خبر، جانش فزون
جان ما از جان حیوان بیشتر / از چه رو؟ چون بیشتر دارد خبر

جعل عمیق

جعل عمیق یک فناوری مبتنی بر هوش مصنوعی است که برای ساخت تصاویر، اصوات و نوشته‌های جعلی واقع‌نمایانه از آن استفاده می‌شود. برای شناسایی عکس‌های ساخته‌شده با فناوری جعل عمیق می‌توان موارد زیر را مدنظر قرار داد:

- توجه به دست سوژه (اغلب در تصاویر ساخته شده با هوش مصنوعی، دست‌ها در ظاهر، تعداد انگشت و... دارای اشکال‌اند)
- دقت در طراحی گوش‌ها و دندان‌ها
- بررسی ضربه‌های قلم‌مو به هنگام مواجهه با نقاشی
- پس‌زمینۀ تار در عکس
- داشتن ظاهر براق و پلاستیکی شکل سوژه
- بررسی نحوۀ قرار گرفتن عناصری مانند یقه، گردنبند و... در عکس

برای شناسایی فیلم‌ها و اصوات جعل عمیق نیز که البته بسیار دشوارتر از شناسایی عکس‌های جعلی است، می‌توان از فناوری‌هایی مانند Deepware و همچنین نرم‌افزارهای ویرایش ویدئویی برای مشاهده قاب به قاب تصویر در فیلم‌ها جهت بررسی و تشخیص دقیق چگونگی باز و بسته شدن چشم‌ها، حرکات اطراف دهان و لب، فراز و فرود و لحن صدا، نور و سایه و حرکات طبیعی و غیرطبیعی اندام‌ها استفاده کرد.